The ECJ in Achbita and Bougnaoui: Legalising Discrimination in Europe?

headscarf-in-workplace-770
Image taken from website Pro Bono Australia.

On March 14th 2017, the European Court of Justice issued two much-awaited judgments on the right to wear Islamic headscarves in private sector companies. In this post, I summarise both judgments, and respond to a criticism voiced by the New York Times editorial board, according to which the ECJ in these cases gave in to political pressures in Europe and in doing so effectively ‘legalises discrimination in Europe.’ While the Times is mistaken in characterising the ruling as driven by political motivations, I do join the newspaper in taking issue with the Court’s embrace of the notion that a general policy of banning religious garment — even if it applies generally to all religions — is an appropriate and necessary means for businesses to project an image of neutrality towards their customers. By defending this view, the Court misrepresents the symbolic meaning of headscarfs for women of the Muslim faith. This, in turn, further excludes Muslim women from the employment market.  

In Achbita, a Belgian female employee of the Muslim faith had been dismissed by security firm G4S for refusing to remove her Islamic headscarf. This refusal ran counter a company policy which G4S had adopted after hiring Ms Achbita.

The connected case of Bougnaoui involved a dismissal of a Ms Bougnaoui by a French IT consulting company, Micropole SA. The company had justified the dismissal on the grounds that customers had requested Ms Bougnaoui not to wear the Islamic veil, and she had refused to comply with this request.

Ms Achbita and Bougnaoui had challenged their dismissal before the Belgian and French courts. In doing so, they relied on national legislation aimed at implementing EU anti-discrimination legislation. The French and Belgian supreme courts asked questions to the ECJ regarding the interpretation of the relevant EU rules.

EU legislation in principle prohibits both direct and indirect discrimination on the basis of religion or belief, disability, age or sexual orientation as regards employment and occupation. Indirect discrimination – i.e. discrimination which does not facially discriminate, but which disproportionally affects certain groups or individuals — can be justified, however. For such discrimination to be justified, the contested measure must have a legitimate aim, and the means of achieving that aim must be appropriate and necessary.

In Achbita, the ECJ held on the first requirement that ‘[a]n employer’s wish to project an image of neutrality towards customers relates to the freedom to conduct a business … and is, in principle, legitimate, notably where the employer involves in its pursuit of that aim only those workers who are required to come into contact with the employer’s customers.’

On the second requirement, the Court held that ‘the fact that workers are prohibited from visibly wearing signs of political, philosophical or religious beliefs is appropriate for the purpose of ensuring that a policy of neutrality is properly applied, provided that that policy is genuinely pursued in a consistent and systematic manner.’

On the third requirement, the ECJ submitted that ‘what must be ascertained [by the national court] is whether the prohibition on the visible wearing of any sign or clothing capable of being associated with a religious faith or a political or philosophical belief covers only G4S workers who interact with customers. If that is the case, the prohibition must be considered strictly necessary for the purpose of achieving the aim pursued.’

The holding of the ECJ in Achbita is thus a narrow one: a general policy of neutrality towards customers can be acceptable, and a requirement to conceal the visible expression of one’s beliefs, including one’s religious beliefs, can be an appropriate and indeed necessary means to pursue such a policy, provided it is restricted to employees who engage in contact with customers.

To this holding the Court added in the connected case of Bougnaoui that, in the absence of a company-wide policy of neutrality, a mere request by a customer for an employee not to wear a headscarf does not constitute a justification in the meaning of the applicable EU legislation. In particular, such a wish does not qualify as a ‘genuine and determining occupational requirement’ in the meaning of the applicable directive on equal treatment in employment and occupation, and thus cannot qualify as an exception to the general principle of non-discrimination on the basis of religion.

Legalising discrimination in Europe? 

The ECJ’s rulings, in particular the judgment in Achbita and Bougnaoui have been heavily criticised in the press. The New York Times, for example, spoke of a ‘legalisation of discrimination in Europe’, and suggested the ECJ in both cases had given in to political pressures, whereas it should be guarding against rising prejudice across the continent.

Is this criticism justified?

The most contentious holding is the one in Achbita, where the Court laid down a general rule. While the Court did undertake efforts to limit the scope of application of the rule by restricting it to employees in contact with customers, what remains is nonetheless problematic.

Uncontroversial is the proposition that projecting neutrality is a legitimate aim. The first requirement is thus met. More questionable, however, is the Court’s treatment of the second and third requirements (i.e. is the measure appropriate? and is it necessary?).

In particular, it is not clear why banning visible expressions by employees of their religious beliefs ought to be understood as expressing a form of sympathy towards or endorsement of a particular religion (or philosophy or political ideology, although religion is, of course, the contentious case).

A brief look at the experience of other countries, in particular the UK or Canada, demonstrates that protecting the neutrality of the state does not require its employees to refrain from wearing religious garments. In both of these countries, it is uncontroversial for government employees to wear christian crosses, Sikh turbans or Islamic headscarfs.

These practices are not understood as imperilling the religious neutrality of the state. To the contrary perhaps: they demonstrate the state’s support for religious pluralism within the country’s society. Arguably, an argument by analogy can be made here: if allowing government employees to wear religious garments does not undermine the neutrality of the state, then why would the same not apply to private businesses?

The Court does not engage with this objection, and instead asserts, without explaining, that a general and undifferentiated policy of prohibiting the visible wearing of signs of political, philosophical or religious beliefs in respect of members of its staff who come into contact with its customers is both appropriate and necessary.

The scarcity of legal reasoning on the issue is particularly puzzling as the Advocates General defended conflicting views on the issue.

In Achbita, AG Kokott deferred to the wisdom of the employer to assess whether restricting the wearing of religious, philosophical or political inspired garment constitute a legitimate aim. She also had no doubt that banning such garment is both appropriate and necessary to attain the aim. In making this argument, AG Kokott did not consider the Canadian or British experience.

AG Sharpston in Bougnaoui, by contrast, defended the opposite view. She recognised that the freedom to conduct a business is a legitimate aim that in some cases can justify measures of indirect discrimination, but added that this freedom must be balanced against the religious freedom of the individual employee. Required, AG Sharpston (in my view rightly) held, is mutual accommodation. And while the final decision on the matter comes to the referring national court, she did express serious doubt that a general prohibition could be considered appropriate and necessary.

The symbolic meaning of the headscarf to Muslim women

Underlying the conclusions of AG Kokott and Sharpston are, I believe, conflicting understandings of the symbolic meaning of the headscarf to women of the Muslim faith.

For AG Kokott — and one can assume for the Court — the headscarf is not an integral part of the identity of those who wear it. As she held: ‘G4S does not prohibit its employees from belonging to a particular religion or from practising that religion, but requires only that they refrain from wearing certain items of clothing, such as the headscarf, which may be associated with a religion’ (para. 69).

For AG Sharpston, by contrast, the link between the headscarf and religious identity is much stronger and at least for some women unbreakable:

[T]o someone who is an observant member of a faith, religious identity is an integral part of that person’s very being. The requirements of one’s faith – its discipline and the rules that it lays down for conducting one’s life – are not elements that are to be applied when outside work (say, in the evenings and during weekends for those who are in an office job) but that can politely be discarded during working hours. Of course, depending on the particular rules of the religion in question and the particular individual’s level of observance, this or that element may be non-compulsory for that individual and therefore negotiable. But it would be entirely wrong to suppose that, whereas one’s sex and skin colour accompany one everywhere, somehow one’s religion does not.’ (para. 112)

I believe the Court’s embrace of AG Kokott’s argument ultimately explains why the case of Achbita came down the way it did.

This is unfortunate, as in doing so the Court reveals a certain lack of understanding of the symbolic meaning of the headscarf to women of the Muslim faith in contemporary Europe. As Guardian journalist Iman Amrani argued the day after the rulings, for many Muslim women wearing the headscarf is non-negotiable, and requiring them to take it off during working hours will compel them to seek employment elsewhere — as indeed occurred in both Achbita and Bougnaoui.

In this regard, it is not for the ECJ to take a stance on the question of whether or not a headscarf is required by Islamic theology. All that is needed is a sincere belief that by wearing a scarf, a woman lives in accordance with the prescriptions of her faith. To question the sincerity of a women on this issue, would come down to denying her autonomy as a human being. A degree of deference to the litigants was thus required — a deference AG Kokott and the Court failed to demonstrate.

In Achbita, the ECJ effectively erects an additional and perhaps insurmountable barrier between the employment market and a group of individuals who are already particularly vulnerable — exposed as they are to practices of discrimination on the basis of both gender and religion.

It is regrettable that the Court in Achbita did not examine more closely the role of the headscarf in the religious experience of Muslim women in Europe. Its failure to do so has pernicious effects. These effects lend support to the Times‘ claim that in this case the ECJ indeed opens the door to legalising discrimination in Europe.

 

You Want to Protect the Republic? Run for Office

image

These have been the strangest of months. I arrived in the United States in late August 2016. The presidential campaign was entering its final stretch. The presidential debates were held – farcical spectacles, it must be said – a few more scandals broke out, and on November 8th the American people expressed their view.

Did that come as a shock.

Unexpectedly, Mr Trump won the states of Wisconsin and Pennsylvania, and, some weeks later, also my temporary home state of Michigan. After the strangest of a transition, which Mr Trump seemed to regard as a rerun of The Apprentice, on January 20th he was inaugurated as the 45th president of the United States.

What happened next is well recorded. A slurry of executive orders has sent shockwaves through Washington. On a daily basis, Mr Trump and his entourage have shocked the media, progressive Americans (and perhaps also some conservative ones), and the world beyond America’s shores.

Reactions against Mr Trump have been strong, too. Demonstrations abound, progressive trolls have been emerging in the Twitter-sphere by the thousands, private individuals supported by the American Civil Liberties Union and even state governments have filed law suits contesting the constitutionality of Mr Trump’s so-called ‘Muslim Ban’, i.e. the executive order banning entry to the US to citizens of seven predominantly Muslim countries. Californians, where Mrs Clinton won with an incredible margin, are openly discussing secession.

How to deal with Mr Trump?

I am amongst those who believe Mr Trump’s actions are driven by a combination of incompetence and malevolence. The Muslim Ban, as Harvard law professor Jack Goldsmith has suggested here, attained its objective, which was to destabilise America by creating disarray and chaos. At least part of Mr Trump’s strategy consist in distracting the American people. With chaos everywhere, people stop paying attention. Chaos is the totalitarian’s best friend, Hannah Arendt argued many years ago.

The same thing can be said of Mr Trump’s Twitter use. The ‘Tweeter-in-Chief’ often seems to indulge in uncontrolled rants, raising questions as to his sanity and fitness to govern. As the same professor Goldsmith pointed out, however, there is a certain pattern to Mr Trump’s Twitter usage. In the aftermath of the court rulings suspending the application of the Muslim Ban, Mr Trump on regular intervals attacked the court system and individual judges. He went as far as to place responsibility for hypothetical future terrorist attacks with the judiciary.

Tweets of this type, I believe, are part of a strategy to undermine the credibility of institutions that Mr Trump perceives as standing in the way of realising his policy agenda. In this sense, as I have suggested elsewhere, Mr Trump is a populist pur sang. He does not believe in the rule of law; only he, the direct voice of the people, is in charge.

Mr Trump’s Twitter strategy places the media in a difficult position. Surely, journalists are aware of the catch 22 situation they find themselves in. On the one hand, by responding to each of Mr Trump’s tweets, less time is available to hold Mr Trump to account on other fronts. On the other hand, if they do not respond, they contribute to ‘normalizing’ Mr Trump – not exactly an attractive prospect, either.

I would like to suggest that perhaps we – by which I mean, those who believe in the values of constitutionalism, the rule of law, representative democracy, regardless of party affiliation – should not expect too much from the media in the fight against Mr Trump. Surely, the media play an important role in holding government – both the legislative and executive branches – to account. They fulfil a key role in informing the citizenry on what the government is up to, they provide a platform for political discussion, and through analysis and investigative reporting they force the government to justify and defend its actions.

At the same time, however, unlike what Mr Trump’s extreme right advisor Steve Bannon has suggested, the media is not the ‘opposition party.’ The main responsibility for holding the government to account lies with those members of Congress, those members of state legislatures currently not in government and with elected officials at all other echelons of government. The key challenge facing the majority of Americans not supportive of Mr Trump, then, consists in regaining control of these government offices. As Mr Obama argued in his goodbye speech: if you’re not happy with the way things are going, run for office yourself.

While self-evident, this is nonetheless a message worth repeating. I was encouraged to see millions of Americans hit the streets after Mr Trump’s inauguration, and again after the issuing of the Muslim Ban. I am pleased also to read blistering posts on Facebook and sharp criticism on Twitter.

This is all good and very useful. Those who will make a difference at the end of the day, however, are those who run for office. I hope recent events, tragic and profoundly depressing as they are, will convince Americans to participate in the political process, however imperfect it might be. This message goes out in particular to young Americans, whose trust in democracy has never been lower, as scholars like Yascha Mounk have pointed out. Nonetheless, engagement, by voting, campaigning and most importantly, running for office yourself, is the only way to regain control over the federal government, and to again place the values of liberal democracy on a stable footing.

This points also to the importance of participation at the local and state level. Only if liberal democratic values stand strong locally, when they are embedded within local communities, will they continue to prevail at the federal level. I like to view liberal democracy as a culture; it must be shared broadly if it is to survive.

I hope young Americans have gotten the memo Mr Trump is sending them. If you want to protect the Republic: run for office.

Populism: the denial of representative democracy and constitutional government

image

Donald Trump is now president of the United States. As a democratically elected president, he enjoys the necessary democratic legitimacy to determine and implement policies. It is to be expected that these policies will differ from those favoured by his predecessor. Such is the nature of the democratic game. Yet there is something deeply troubling about Donald Trump and the people with whom he surrounds himself. The term ‘populism’ is often invoked when we try to get a better understanding of what exactly it is that makes some of us grind our teeth whenever we hear Trump speak. What is meant by the term ‘populism’, however, is not always clear.

‘Populism’ is a political strategy by which an individual strives to acquire political power. The strategy has two components. First, the populist establishes a rift between an imagined, unitary ‘people’ on the one hand, and an ‘elite’ which has lost touch with ‘the people’ and which allegedly has monopolised the institutions of government in an effort to serve its own private interests. Second, he or she claims to exclusively represent the authentic voice of the imagined, unitary ‘people.’

French political theorist Claude Lefort perhaps best captured the essence of populism. Lefort described democracy in opposition to monarchical government. Under a system of monarchical government, political power is held exclusively by the king. The views of the king are law. No room exists for division and pluralism. If we imagine society as a symbolic space, we can say that under a system of monarchical government, the king occupies that space in its entirety. Those who hold different beliefs are placed outside of society, and should expect expulsion.

Contrasting democratic government with monarchical government, Lefort argued that under a system of democratic government, the symbolic space of power has become empty. There is no longer a king whose beliefs are law. This conception of political power, and indeed of society in its entirety, as an empty space meant to capture what Lefort considered the essence of democratic government, namely its embrace of pluralism. In a democratic society, Lefort contended, on questions of values, that there is no single truth. Differences of belief and values are accepted and incorporated in the processes and institutions of government. Historically, this has been achieved primarily by recognising andinstitutionalising the role of the opposition within the legislature.

Populism, which Lefort referred to as totalitarianism, then, can be understood as an attempt by a single individual, or a movement rallied around that individual, to reclaim and once again occupy that symbolic space. By claiming to speak directly in the name of a unified ‘people’, the populist denies the legitimacy of the existing political institutions and their efforts to institutionalise pluralism and dissent. Both majority and opposition, the populist contends, are part of the above-mentioned ‘elite’, the goal of which is merely to further its own private interests. Interventions by that ‘elite’ that run against the populist’s substantive beliefs are understood as illegitimate obstructions that serve to
suppress the will of the ‘people.’

It will be clear by now that populism, in this understanding, is at odds both with representative democracy and with constitutionalism.

Populism is at odds with representative democracy because it denies the legitimacy of those who do not share the populist’s views. The populist regards him- or herself as the mouthpiece of the unitary ‘people.’ It follows that in the populist’s understanding of democracy, there is no room for opposition within the processes and institutions of government. Those who do not share the populist’s substantive beliefs are considered part of the illegitimate elite and thus necessarily place themselves outside of ‘the people.’ Populism, in this sense, is profoundly anti-pluralistic; its aim is to unify ‘the people’ around a single set of beliefs, in particular the values of the populist, whichever beliefs he or she happens to hold.

Populism is also at odds with constitutionalism. Constitutionalism entails the submission of government to a higher law. This higher law both establishes the offices of government and limits the government in the exercise of power. With the view of protecting individual liberty, government power is diffused between different institutions, typically to a combination of legislatures, executives and courts. Due to this diffusion of power, decision-making requires deliberation and cooperation between different institutions. Furthermore, if a government decision infringes on individual liberties protected by the constitution, courts will have the authority to strike it down.

This diffusion of power hinders the populist in his or her attempts to reclaim the entirety of the symbolic space of which Lefort spoke. As the populist necessarily speaks on behalf of ‘the people’, democracy itself requires his or her orders to be executed at once. Procedures and processes of deliberation, and courts exercising an external check on the exercise of government power (crucial to constitutional government) have no place in the populist picture. They are a nuisance for the populist at the very best, and illegitimate acts of obstruction at worst.

In short, then, populism is not so much a substantive belief-system; it is neither right nor
left – which explains why populists such as Marine Le Pen and Donald Trump defend views that combine elements of far-left and far-right ideology. At its core, populism is a political strategy the objective of which is to destabilise and in turn destroy representative democracy and constitutional government by rallying the citizenry around the notion of an imagined, unified ‘people.’ Its promise to the citizenry is to dismantle the alleged elite, and to single-handedly implement a policy agenda that is understood as the direct expression of the will of ‘the people’ – the content of which, of course, only the populist has the ability to determine.

Schotland en het Verenigd Koninkrijk: op weg naar federalisme?

De resultaten zijn binnen: Schotland zal zich niet afscheuren van de rest van het Verenigd Koninkrijk. Het ‘pro-Union’ kamp kraait victorie. Terecht? Ja en nee. Ja, omdat het doemscenario van het opbreken van de 307-jaar oude Union, en de institutionele chaos die daarmee gepaard zou gaan, van de baan is–voorlopig althans. Nee, omdat de Schotse nationalisten ook bij een verlies van het referendum een belangrijke prijs binnenrijven. Enkele dagen terug hebben de drie traditionele Britse partijen bij monde van voormalig premier Gordon Brown belangrijke beloften aan het Schotse volk gemaakt. ‘Devolution’ zou ‘Devolution-max’ worden. Het Schotse parlement zou aanzienlijke fiscale bevoegdheden toegewezen krijgen, en er zou een garantie gegeven worden dat overheidsuitgaven in Schotland in de toekomst niet zouden krimpen. Brits premier David Cameron heeft nu een maand de tijd om deze beloften bewaarheid te maken. Centraal in de opkomende discussie over ‘devo-max’ staat de zogenaamde ‘West-Lothian question’: in het Britse parlement te Westminster kunnen Schotse parlementsleden meestemmen over dossiers die enkel Engeland en Wales aangaan, terwijl het Schotse parlement–bevoegd voor Schotse aangelegenheden–enkel uit vertegenwoordigers van het Schotse volk bestaat. Interessant om volgen wordt de discussie over de wijze waarop dit democratisch euvel verholpen zal worden. Wordt de Britse volksvertegenwoordiging opgedeeld volgens sub-nationaliteit, of zal men misschien een afzonderlijk ‘Engels/Welsh’ of een Engels en een Welsh parlement oprichten? Het F-woord–zo verafschuwd in het Britse debat over de EU–duikt her en der al op. Zal het Verenigd Koninkrijk stappen zetten naar een federale unie? Het worden interessante tijden aan de andere kant van het Kanaal.

De democratisering van de Commissie: the wrong fight?

 
Enkele dagen terug heb ik een verkiezingsmeeting van de Europese groenen bezocht. Vier kandidaat-europarlementsleden gingen in debat. Eén van hen wordt het gezicht van de groenen in de komende verkiezingscampagne.
Een verkiezingscampagne waarvoor, echter? Voor de verkiezing van een nieuw europarlement? Zeker, maar niet alleen dat, zo wordt de kiezer verteld. De drie grote partijen hebben elk een kandidaat-Commissievoorzitter voorgesteld. Zo worden de parlementsverkiezingen omgetoverd in de verkiezing van de ‘regeringsleider’ van de Europese ‘regering.’ Zoals in de traditionele parlementaire democratieën het geval is, zal – als het van de Europese partijen afhangt – de leider van de grootste fractie in het Parlement de nieuwe Commissievoorzitter worden.
Los van de vraag of deze poging tot politisering van de Commissie verstandig is (ik ben eerder geneigd deze vraag positief te beantwoorden), houdt een andere vraag me bezig. Welke rol speelt de Commissie vandaag in de zogenaamde ‘institutionele balans’ van de Europese besluitvorming? De Europese Raad wordt steeds belangrijker. Sinds de eurocrisis lijkt haar rol dramatisch toegenomen. Niet langer zet zij enkel ‘krijtlijnen’ uit; vandaag geeft zij instellingen zoals Raad en Commissie uitdrukkelijke instructies. In één dossier heeft zij zelfs rechtstreeks ingegrepen in de wetgevende procedure tussen Raad en Parlement. Wat blijft, in zulk een context, over van het initiatiefrecht van de Commissie – dat orgelstuk van de zogenaamde Gemeenschapmethode?
De vraag is van belang wanneer we praten over de democratisering van de Europese besluitvorming. Wat is de Europese burger immers met een gedemocratiseerde Commissie wanneer de rol van deze Commissie in belangrijke mate is uitgehold? Wat bereiken we met een Commissie die door het Parlement wordt gecontroleerd, maar wiens invloed in de besluitvorming minimaal is? Wordt de burger zo geen rad voor de ogen gedraaid? Wordt de teleurstelling van de Unieburger zo niet georganiseerd?
De rol van de Europese Raad doet denken aan die van de negentiende eeuwse monarch: hij opereert wel in een constitutioneel kader, maar hij grijpt rechtstreeks in het wetgevend werk in. Het adagium ‘le roi reigne, mais ne gouverne pas’ was in de tijd van de koningen Leopold in België, of koninging Victoria in Groot-Brittannië geenszins van toepassing. Op een gelijkaardige wijze lijkt de Europese Raad zich in het centrum van de Europese besluitvorming te hebben genesteld. Politieke knopen hakt zij door, nog voor Commissie of Parlement in actie kunnen schieten. Enkel over de technische kwesties kunnen deze laatsten zich nog ontfermen.
In een dergelijke constellatie hoeft het niet te verwonderen dat de Unieburger het geloof in een democratisch Europa verliest. Jazeker, het Parlement staat op gelijke voet met de Raad van Ministers in het gros van de wetgevingsdossiers; jazeker, de Raad van Ministers beslist steeds vaker met gekwalificeerde meerderheid van stemmen. Maar wat is de waarde van deze verwezenlijkingen indien tezelfdertijd een Europese Raad – een instelling die per consensus opereert – de belangrijke beslissingen neemt?
Net zoals in de Europese natiestaten de wetgevende kamers de macht van de monarch geleidelijk aan hebben ingeperkt, om hem vandaag tot een quasi-symbolische rol te herleiden, zo moet het Europees Parlement onaflatend inzetten op een beperking van de macht van de staats- en regeringsleiders, verenigd in de Europese Raad. Misschien kan een grotere controle van het Parlement over de Commissie hiertoe bijdragen – misschien. Van doorslaggevend belang, echter, is dat parlementsleden niet uit het oog verliezen dat niet de democratisering van de Commissie het einddoel moet zijn, maar wel een steeds verder schreidende beperking van de bewegingsruimte van de Europese Raad.

Het Belgisch federalisme is onvoltooid

Het Belgisch federalisme is onvoltooid. De staatshervormingen hebben gewesten en gemeenschappen in het leven geroepen: instellingen zijn gecreëerd; regionale wetten worden vandaag gestemd. Wat echter nog steeds ontbreekt is een ontkoppeling van de regionale en de nationale politiek, ofwel: de creatie van een onafhankelijke federale politieke ruimte.  

In de beginjaren van het Belgisch federalisme domineerde het federale politieke steekspel. De macht, die lag federaal. De regionale regeringen waren afspiegelingen van de federale machtsconstellatie. Een aparte verkiezingsagenda heeft geleid tot het regionaliseren van de Belgische politiek. Zeker, de politieke partijen zijn decennia geleden al gesplitst. Toch is het slechts sinds het organiseren van afzonderlijke regionale verkiezingen dat het zwaartepunt in de Belgische politiek begon te verschuiven naar de regio’s. Binnen de twee taalgemeenschappen, elk met hun publieke ruimte, ontwikkelden zich een afzonderlijke politieke dynamiek. Het was niet langer een gegeven dat ideologisch verwante partijen gelijkaardige scores behalen in de verschillende regio’s.

In deze nieuwe context werd het vinden van een stabiele federale meerderheid steeds moeilijker. De breuklijn tussen Noord en Zuid werd nu – meer dan vroeger – doorkruist door de socio-economische links-rechts tweedeling. Het resultaat: federale regeringen waarin linkse partijen in één taalgroep veroordeeld zijn tot een samenwerking met partijen van een rechts signatuur uit de andere taalgroep.

Het is deze ongelukkige ontwikkeling die de nationalisten in staat heeft gesteld de koppeling te maken tussen Vlaams en rechts, en Waals en links. De Vlaamse partijen die zichzelf als rechts beschouwen zitten in de val: steeds vaker worden ze gepercipieerd – aangevuurd door kritieken vanuit ondernemershoek – als verraders op beide fronten: zowel rechts als on-Vlaams. Linkse landsverraders, zo je wil.

Het Belgisch federalisme is uniek: nergens ter wereld kan je een federatie vinden zonder federale partijen. In Canada hebben zich politieke ruimtes op twee niveaus ontwikkeld. Op provinciaal niveau gaan partijen van de verschillende politieke strekkingen met elkaar de strijd aan, en op federaal niveau evenzeer. De ideologieën lopen vaak gelijk (ook in Canada staan de federale partijen vaak op de schouders van hun provinciale evenknieën), maar de organisatie, het debat is gescheiden. De populariteit van eerste minister Harper staat niet in rechtstreeks verband met de uitslag van de verkiezingen in Quebec City, om maar één voorbeeld te geven.

In België merken we dat de twee niveaus, ondanks de verregaande opdeling van de federale inboedel, nog steeds onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Terwijl voorheen de quest for power zich voornamelijk op het nationaal niveau afspeelde, is vandaag het omgekeerde het geval. De regionale ruimte is de referentieruimte geworden. De federale machtsconstellatie wordt beschouwd als een afspiegeling van de regionale. Een kortsluiting is onafwendbaar – getuige de federale regeringsvormingen sinds 2007.

De analyse maken is slechts een eerste stap. Een oplossing aanreiken de noodzakelijke tweede. De oplossing die momenteel populair is in Vlaanderen, is het verder opsplitsen van het federale België. Het probleem van de bovenvermelde kortsluiting rechts-links, Vlaams-Waals, kan slechts verholpen worden door te kiezen voor de nuclear option: het confederalisme (lees: separatisme). Enig geloof in het federalisme als staatsbestel dat erin kan slagen om eenheid met verscheidenheid te verzoenen is hier afwezig. Het droombeeld is er één van een rechts, ideologisch homogeen Vlaanderen. De ‘Vlaamse grondstroom’ moet gerespecteerd worden, stelt De Wever. Dat ook in een onafhankelijk Vlaanderen mensen met het hart aan de linkerkant zouden wonen, wordt hier over het hoofd gezien.

Een andere optie – die mijn voorkeur uitdraagt – is een verdere investering in het ontwikkelen van een federalisme dat wél werkt. We kunnen lessen trekken uit buitenlandse voorbeelden (ik vermeldde al Canada, maar ook Duitsland is een interessante case). Les één: op het federale vlak moeten de ideologisch verwante partijen nauwer samenwerken en indien mogelijk gezamenlijke lijsten indienen. Groen en Ecolo staan hierin het verst: ze vormen een eengemaakte fractie in het federale parlement.

Door nauwer samen te werken kan het mogelijk worden om in het politieke debat de socio-economische breuklijn terug centraal te stellen. Een sp.a die in de Vlaamse televisiestudio’s er openlijk voor uit zou komen dat Laurette Onckelinx ook wel eens gelijk kan hebben en een VLD die openlijk Didier Reynders zou steunen: dat brengt ons al een heel eind in het ongedaan maken van de door De Wever geïnstalleerde koppeling Vlaams-rechts/Waals-links. Ook in Wallonië denken vele mensen rechts; ook in Vlaanderen denken vele mensen links. Dat politieke partijen daar niet voor uit durven komen speelt enkel in de kaart van de nationalisten.

Een erkenning dat de ‘communautaire Ander’ ook wel eens gelijk kan hebben kan leiden tot een nauwere samenwerking. Zulk een samenwerking kan ooit leiden tot de creatie van federale lijsten, en misschien zelfs federale partijen. Eén partij, één partijlijn en dat met boegbeelden die men nationaal tracht uit te spelen.

Tezamen komen deze evoluties neer op de creatie van een afzonderlijke federale politieke ruimte – een noodzakelijke volgende stap in het Belgische federale project. Na de verschuiving van het politieke zenuwcentrum van het nationale naar het regionale vlak – met de federale regering als een afspiegeling van de regionale machtsconstellatie – dienen we te evolueren naar een systeem waarin de twee niveaus een onafhankelijke politieke dynamiek ontwikkelen. Dat onze publieke ruimtes gesplitst zijn is hier geen argument. De media volgt waar de macht gaat. Een federale politieke ruimte kan enkel vanuit de bestaande politieke partijen ontstaan. Zij moeten de moed tonen de door de nationalisten geïnstalleerde koppeling tussen Vlaams en rechts te doorbreken.

Voldongen feiten bestaan niet. Indien België tot een mislukking uitdraait, dan is dat het resultaat van ons eigen falen. Vandaag draait ons federalisme vierkant. Oplossingen zijn nodig, ze vereisen enkel een flink pak politieke moed.

De Verenigde Staten: a divided nation?

‘Four more years.’ De tweet die Barack Obama deze nacht de wereld instuurde is ondertussen al het meest ‘geretweete’ twitter-bericht ooit. Na een verkiezingscampagne die maar geen einde leek te kennen, heeft de republikein Romney het afgelegd tegen de democraat Obama. Voor elke liberal is dat goed nieuws. Laten we echter niet te hard van stapel lopen: de verdeeldheid binnen de Amerikaanse samenleving zal niet zomaar verdwijnen.

Na de eerste aankondigingen dat Obama de overwinning behaald had, hadden de radiocommentaren het meteen over de verdeeldheid van de Amerikaanse samenleving. ‘A divided nation,’ worden de Verenigde Staten genoemd op Radio 1. ‘A tribal divide’, volgens The Guardian. Zal Barack Obama erin slagen de eenheid in de Amerikaanse maatschappij te herstellen? Voor Obama zelf is dat alvast het doel: ‘We are an American family and we rise or fall together as one nation,’ oreerde hij in zijn overwinnigsspeech.

Wat Obama hier als werkelijkheid poneert dienen we eerder als een doelstelling te interpreteren. De verkiezingsresultaten zijn duidelijk: hoewel Obama de meeste ‘swing states’ op zijn conto kan schrijven, zijn de marges waarmee hij dat verwezenlijkt heeft bijzonder klein. In verkiezingstaal: Obama heeft veruit de meeste kiesmannen achter zich, maar heeft maar nét meer stemmen behaald dan zijn rivaal Romney.

Meteen wordt dan ook de vraag gesteld in de studios en de krantenredacties: Zal Obama, in zulke omstandigheden, erin slagen de eenheid in de Amerikaanse samenleving te herstellen? Zal hij – op z’n Frans gezegd – de rassembleur van de Amerikaanse politiek kunnen zijn? In zijn eerste termijn heeft Obama al een poging ondernomen. Gedurende de eerste maanden trachtte Obama bruggen te bouwen tussen democraten en republikeinen in het Congress. Hij faalde schromelijk. Nadien, misschien toen men zich realiseerde dat bij de eerstkomende verkiezingen de democraten hun meerderheid in het Huis van Afgevaardigden zouden verliezen, verliet Obama die strategie. Gedaan met bruggen bouwen, tijd om zaken door te drukken. De wet op de ziekteverzekering is het meest tastbare resultaat.

Na de midterm elections was de patstelling compleet. Een republikeins gedomineerd Huis gunde Obama weinig tot niets. Geconfronteerd met radicalen van de Tea Party beweging sloeg Obama er niet in compromissen te sluiten. Het pijnlijke dieptepunt in deze periode waren de besprekingen rond de openbare schuld: het schuldplafond was bijna bereikt; overheidsdiensten dreigden zonder funding te vallen, en democraten en republikeinen raakten er maar niet uit. 

Het is moeijlijk om in te beelden hoe Obama er de komende vier jaar in kan slagen om de diepe kloof tussen rechts en links in de Amerikaanse samenleving te overbruggen. In sé is er immers weinig veranderd: het Huis is nog steeds republikeins. De enige optie voor Obama lijkt me, op dit moment, om vooruit te plannen: om gedurende de volgende twee jaar te timmeren aan het verkiezingsapparaat van de democratische partij, om dan bij de volgende midterm elections te trachten het Huis terug in democratische handen te krijgen. Indien dat lukt, dan heeft Obama de handen vrij om gedurende de laatste twee jaar van zijn tweede, en laatste, ambtstermijn voluit te gaan – niet alleen op het vlak van buitenlandse politiek (het Israëlisch-Palestijns conflict, Iran), maar ook op dat van de binnenlandse politiek (de schrijnende ongelijkheid, de macht van grote bedrijven, de slechte staat van de Amerikaanse infrastructuur). 

Het lijkt me utopisch, om niet te zeggen onmogelijk, om de verdeeldheid in een samenleving te trachten op te heffen. Verschillen – zelfs grote verschillen – in overtuiging zullen er altijd zijn; en maar goed ook. Een democratische maatschappij vereist meningsverschillen; vereist conflict. Ik kan me niet inbeelden dat in de jaren ’30, gedurende de hoogdagen van de Keynesiaanse Roosevelt, het Amerika van de jaren ’20, met zijn laisser-faire politiek, niet meer bestond, net zoals ik me niet kan inbeelden dat in de jaren ’80 iedereen plots neo-liberaal was. 

Elke maatschappij kent breuklijnen. Dat is in Vlaanderen niet anders. Wanneer Bart De Wever spreekt over de politieke vertaling van een grondstroom in Vlaanderen, ontkent hij de pluraliteit van de Vlaamse, en bij uitbreiding Belgische, samenleving. Hij praat over onze maatschappij als een organisch wezen, wiens eenheid hersteld dient te worden.

We dienen op te passen met zulk een retoriek – in Vlaanderen net zoals in de VS. Er zal altijd een oerconservatief, diepgelovig Amerika bestaan. Het heeft ook altijd bestaan. Wij, de liberals, zullen het ook altijd oneens met hen blijven. 

De Nederlandse schrijver Geert Mak, die onlangs een boek gepubliceerd heeft over het Amerika van vandaag, maakte hierover een interessant punt in de verkiezingsuitzending van het Nederlandse programma Pauw & Witteman: de radicalisering die we de laatste jaren opmerken op het Amerikaanse platteland valt misschien best toe te schrijven aan de gestage uitholling van de Amerikaanse middenklasse. Gezinnen waarin men vaststelt dat ondanks twee salarissen men er toch niet in slaagt de schulden af te betalen; gezinnen waar beide ouders al maanden, misschien zelfs jaren, op zoek zijn naar werk: dat vertaalt zich in een zoektocht naar een strohalm van troost. Het geloof is voor vele Amerikanen die strohalm: het houdt gezinnen en gemeenschappen bij elkaar in steeds moeilijkere tijden. 

Conservatieven zullen er altijd zijn. Oerconservatieven ook. Het enige dat Obama kan doen om de kloof tussen links en rechts Amerika kleiner te maken, is de strijd aangaan tegen de economische ongelijkheid. Om dat te bereiken dienen de Democraten naast de Senaat ook het Huis in handen te hebben.

Fingers crossed dat ze daar bij de volgende verkiezingen in slagen.  

Over confederalisme en separatisme

Franstalige vrienden spraken me gisteren aan over de verkiezingsuitslag in Vlaanderen.  Eén van hen wees me op een paradox: sommige Vlamingen in hun kennissenkring stemmen op N-VA én zijn tegen de onafhankelijkheid van Vlaanderen. Dezelfde paradox werd opgemerkt door de krant De Morgen, die op haar voorpagina uitpakte met negen supporters van de Rode Duivels die vorige zondag het bolletje achter N-VA ingekleurd hadden.

Deze paradox wijst op een mismatch tussen het publieke discours van de N-VA en het eigenlijke programma van de partij. Het kernpunt van het programma van de N-VA is de Vlaamse onafhankelijkheid. Vertrekkende van de ‘twee volkeren in één land’-thesis (zie een eerder bericht) bepleit meneer De Wever de verdamping van België. Als een meestertacticus maakt De Wever gebruik van het gegeven ‘tijd’: stap voor stap creëert hij momentum (zo was de verkiezingsuitslag in Antwerpen een ’keerpunt in de geschiedenis’); stap voor stap vergaart hij macht om zijn uiteindelijke project te verwezenlijken: één staat voor één volk – een Vlaamse staat voor het Vlaamse volk.

Kijkt men vervolgens naar het discours van De Wever in het publieke debat, dan verdwijnt het onafhankelijkheidssstreven naar de achtergrond. Meneer De Wever spreekt vandaag de dag over ‘confederalisme’ – een term die in in vaagheid zijn gelijke niet kent – en over een ‘grondstroom in Vlaanderen’ die centrum-rechts denkt. Het federale beleidsniveau belemmert het Vlaamse volk in het verkrijgen van een beleid dat aansluit bij haar waarden en voorkeuren. De federale regering is een belastingsregering; zij fnuikt ondernemerschap; zij staat voor een samenleving van steuntrekkers in plaats van welvaartscheppers.

De Wever’s strategie is dubbel: enerzijds verdringt hij het romantische en revolutionaire nationalisme eigen aan de Vlaamse beweging naar de achtergrond (zie het vervangen van onafhankelijkheid door confederalisme); anderzijds koppelt hij op subtiele wijze de communataire breuklijn met de breuklijn tussen rechts en links. Zoals eerder opgemerkt: er is een opmerkelijke correlatie in het Vlaamse politieke debat tussen de socio-economische (links-rechts) en de communautaire posities (Waals-Vlaams). 

Deze subtiele koppeling Waals/links versus Vlaams/rechts, tezamen met het verdoezelen van het in weze irrationale, romantische project van een Vlaamse staat voor een Vlaams volk, kan als een vorm van hypocrisie beschouwd worden. Enerzijds gaat De Wever prat op zijn rechtlijnigheid, zijn duidelijkheid. (Ongetwijfeld verleidt hij hiermee vele Vlamingen die, in wezen, niet echt geïnteresseerd zijn in Vlaamse onafhankelijke.) Anderzijds is De Wever, omwille van strategische overwegingen, bewust onduidelijk over zijn project.

Had het project van N-VA er één geweest van efficientie op het vlak van staatstructuren, dan had de ‘twee volkeren in één land’-thesis niet als startpunt van elk denken over elk beleidsdomein gediend. Dat België niet werkt, dient als startpunt voor elke analyse van meneer De Wever. Zoals nationalisten in het verleden niet aarzelden om de geschiedenis te herschrijven, aarzelt meneer De Wever niet om de werkelijkheid naar zijn hand te zetten. Dat België niet werkt, is geen feit dat losstaat van elk handelen. Integendeel, het is het gevolg van politiek handelen – of het gebrek daaraan. Dat meneer De Wever, als voorzitter van de grootste partij van het land, weigerde om een federale regering te vormen, is hier een goed voorbeeld: het succes van de N-VA is afhankelijk van het falen van België. Dat de N-VA zelf verantwoordelijk is voor dat falen wordt dan best stil gehouden. 

Over de methode Verhofstadt

Met dank aan de denktank Liberales ben ik vandaag naar het Gentse afgezakt, waar ik op het literair festival Het Betere Boek genoten heb van enkele interessante gesprekken over onderwerpen gaande van internationaal terrorisme (Paul Cliteur en Naima El Bezaz), over de banaliteit van ons bestaan (Herman Brusselmans), tot de toekomst van Europa (Guy Verhofstadt en Hendrik Vos). Het is over dit laatste debat dat ik het even hebben wil.

Onder deskundige leiding van moderator Paul Goossens spraken Guy Verhofstadt – dezer dagen fractieleider van de liberalen in het Europese parlement – en professor Europese politiek Hendrik Vos over het recente boek geschreven door Verhofstadt en diens compagnon de route Daniel Cohn-Bendit (over wie ik in een eerder bericht geschreven heb). Het boek, getiteld Voor Europa!, is een manifest. Het is een programmatorisch boek waarin beide strijdmakkers hun plannen uit de doeken doen om het halfslachtige Europa dat we vandaag kennen om te vormen in een eengemaakt, federaal Europa.

Guy Verhofstadt, een politicus zoals er meer zouden moeten zijn: vol vuur; vol passie. Voluntaristisch wordt hij vaak genoemd. Niet te houden zodra hij zijn lievelingsonderwerp aanboordt: de Verenigde Staten van Europa. Verhofstadt plaatst zich op het puntje van zijn stoel, grijpt de microfoon en laat hem niet meer los. In zijn pleidooi spreekt Verhofstadt van een nieuwe Conventie – naar het model van de Amerikaanse Conventie van Philadelphia – en een pan-Europees referendum. Op die manier kunnen we over de ruggen van Parijs en Berlijn heen dat federale Europa op poten zetten.

Utopisch! antwoorden velen. Noodzakelijk! weerlegt Verhofstadt. De wereld evolueert. De tijd van de natiestaten is voorbij. China en India; dat is de toekomst; die landen, dat zijn beschavingen, geen natiestaten. De wereld is zo groot (want er zijn nieuwe rijken; nieuwe empires die opstaan) en zo klein tegelijk (want we zijn allemaal met elkaar verbonden). Willen we in de toekomst nog meespelen, dan moeten we wel één worden.

Ik heb veel respect voor de missie die Verhofstadt zichzelf uitgeschreven heeft. Hoewel velen vandaag de dag niet akkoord zijn met zijn ideeën, heeft het pleidooi van Verhofstadt in ieder geval het voordeel van de duidelijkheid. Verhofstadt heeft een haarscherp idee van waar Europa heen moet en hij onderbouwt dat idee met verwijzingen naar traditionele constitutionele theorieën rond federalisme, gelardeerd met voorbeelden uit de Amerikaanse geschiedenis. Verhofstadt beschikt over iets wat vele politici lijken te missen: een visie.

Spijtig genoeg zijn er ook zwakke punten in het ‘project Verhofstadt’. Zo is er het probleem dat het postnationalisme waar Verhofstadt zich op beroept een interne paradox met zich meedraagt: in de roep naar een postnationaal Europa zit de droom van een nationaal Europa verscholen. Verhofstadt wil af van de natiestaten om Europa vervolgens om te vormen in een natiestaat. Natiestaten creëren een onderscheid tussen in en out; tussen ons en de Ander. Europa verhelpt dit, beweert Verhofstadt. Maar is er dan geen Ander buiten Europa? Europa opent oude grenzen (binnengrenzen), maar creëert er ook nieuwe (buitengrens).

Maar het zwak punt waar ik het hier over hebben wil is er één van methode. Verhofstadt pleit voor een federaal Europa. Dat Europa moet op poten gezet worden over de ruggen van de natiestaten heen. Verhofstadt is hier heel duidelijk in. Hij verwacht helemaal geen steun voor zijn project vanuit Parijs of Berlijn, laat staan vanuit Londen. Wat we nodig hebben, is een pan-Europese democratie. Die democratie kan best vanuit het Europese parlement gelanceerd worden (wat het belang van transnationale verkiezingslijsten voor Verhofstadt verklaart). Zodra die pan-Europese democratie sterk genoeg is, zal het mogelijk zijn om Parijs en Berlijn voor een voldongen feit te stellen. Van het ‘intergouvernementele’ Europa, waarin de agenda bij unanimiteit bepaald wordt door staats- en regeringsleiders, zullen we zo een forcing kunnen doorvoeren naar beslissingen bij meerderheid.

Nu, het lijkt me vanuit politiek oogpunt niet verstandig een federaal Europa tegen de natiestaten uit te bouwen. Op een gegeven ogenblik maakte Verhofstadt de vergelijking met de Amerikaanse grondwet van 1787. Ook die grondwet, vertelde Verhofstadt, was niet door alle dertien staten goedgekeurd. Zij die de tekst hadden afgekeurd (Rhode Island) werden voor het blok gezet: aanvaard de tekst, of wordt als een buitenlandse mogendheid beschouwd.

De vergelijking met Europa gaat niet op. Terwijl in de jonge Verenigde Staten van Amerika de kleinste lidstaat dwars lag, zijn het in Europa de grootste en machtigste lidstaten die stokken in de wielen steken. Zelfs indien een meerderheid van lidstaten akkoord zou gaan met een grondwet zoals Verhofstadt die voorstelt (iets dat op zichzelf zeer twijfelachtig is), lijkt het me onwaarschijnlijk dat Duitsland en/of Frankrijk gedwongen zouden kunnen worden zulk een tekst te aanvaarden. Ierland (GDP 156 438 miljoen euro) kan je zulk een loer draaien, Duitsland (GDP 2 770 800 miljoen euro) zeer zeker niet.[1]

Dat gezegd zijnde, lijkt het pad naar een federaal Europa willens nillens langs Berlijn en Parijs te zullen lopen. Duitsland en Frankrijk moeten een federaal Europa zelf willen. Zij moeten zelf aan de kar trekken. De aanpak van Verhofstadt, in dat licht, werkt misschien averechts. Door openlijk de natiestaat aan te vallen; door zelfs niet te proberen zich van de steun van Parijs en Berlijn te verzekeren, lijkt Verhofstadt niet alleen belangrijke bondgenoten te verliezen, maar bovendien ook tegenstanders tegen zich in het harnas te jagen. Zolang natiestaten bestaan – en ze bestaan zeer zeker; de eurozone crisis toont dit elke dag opnieuw aan – moeten zij in elke politieke strategie ingecalculeerd worden. Een categorieke afwijzing van de idee zelf van de natiestaat is dan niet zeer behulpzaam; een benadering die de belangrijke rol van de tijd in rekening neemt, des te meer.

Indien de koers van het lot vandaag naar een federaal Europa wijst (en de eurozone crisis lijkt dat toch aan te geven), dan valt er misschien meer te winnen door stap voor stap kleine overwinningen trachten te boeken, zonder veel kabaal, maar wel tastbaar. Concreet: misschien had Verhofstadt, had hij minder hard tegen de schenen van de natiestaten getrapt, vandaag Commissievoorzitter kunnen zijn (een functie die, Jacques Delors indachtig, toch niet geheel zonder invloed is). Of misschien hadden de transnationale lijsten waar Verhofstadt vandaag voor ijvert al werkelijkheid kunnen zijn. Of – wie weet – hadden er vandaag al euro-bonds kunnen bestaan indien deze niet zo gekoppeld waren aan het project van een federaal Europa.

Deze vragen zijn natuurlijk hypothetisch – zoveel andere factoren spelen een rol, maar ik kan me toch niet van de bezorgdheid ontdoen dat Verhofstadt, ondanks zijn inspirerend voluntarisme, misschien kansen mist door zo radicaal de natiestaten aan de kant te willen zetten. Deze aanpak geeft Verhofstadt’s discours een bijwijlen utopisch tintje; iets dat zijn geloofwaardigheid in het publieke debat in landen zoals Frankrijk niet ten goede komt. De natiestaten bestaan, dus hou je er best rekening mee.

Sire, il n’y a pas de Belges?

Rik Van Cauwelaert, voormalig hoofdredacteur van Knack, heeft de brief van Jules Destrée heruitgebracht. Voor zij die uit de lucht komen vallen: in 1912 schreef meneer Destrée, een politicus en jurist met socialistische ideeën, een open brief aan koning Albert I. Die brief bevatte een zinsnede die nadien snel beroemd werd: 

Sire, (…) Vous régnez sur deux peuples. Il y a en Belgique, des Wallons et des Flamands ; il n’y a pas de Belges.

Deze ‘twee volkeren één land’-thesis werd in latere jaren een klassieker in Vlaams-nationalistische milieus. Ook Bart De Wever aarzelt niet om van het argument gebruik te maken. België, zo wordt verteld, is in het beste geval een accident de parcours, en in het slechtste een Franstalige samenzwering. De doelstelling van de Vlaamse beweging is het Vlaamse volk – dat altijd bestaan heeft – te ontvoogden. Het einddoel van deze strijd is een onafhankelijke Vlaamse staat.

Ik heb steeds een dubbel gevoel gehad bij deze Vlaamse ‘strijd’. Enerzijds ontken ik niet dat een Vlaamse ontvoogding in het verleden nodig was , al was het maar om het Nederlands op gelijke voet te stellen met het Frans – een taal die, hoewel niet de iure, in ieder geval wel de facto het maatschappelijk leven domineerde. 

Anderzijds stoor ik me vaak aan het wij zij-verhaal dat onvermijdelijk te pas komt wanneer men spreekt over een Vlaams ‘volk’. Zij die strijden voor de Vlaamse ontvoogding lijken zich vaak niet bewust van de performatieve kracht van hun eigen woorden en daden. Een volk, immers, is niet iets dat zomaar bestaat; het is iets dat je al doende – door middel van politiek in de brede zin van het woord – creëert. 

Heeft een Vlaams volk steeds bestaan? Uiteraard niet. Wat we vandaag Vlaanderen noemen was in het verleden een lappendeken van regio’s (Brabant, Limburg, Vlaanderen…) waarvan delen vandaag in het buitenland liggen (Frans Vlaanderen, Nederlands Limburg…) en die doorheen de geschiedenis nooit een eengemaakt gebied zijn geweest.

Wil dit zeggen dat een Vlaams volk vandaag niet bestaat? Niet per se. Het staat buiten kijf dat onze maatschappij vandaag de Vlaamse maatschappij is. Het publieke debat is een Vlaams debat geworden. Kijk naar de debatten in de aanloop naar federale verkiezingen: hoewel deze verkiezingen georganiseerd worden in gans het land, het federale Parlement het gehele Belgische volk vertegenwoordigt en de federale regering beslissingen neemt voor alle Belgen, worden enkel Vlaamse partijvoorzitters uitgenodigd in de studio van de Vlaamse openbare omroep. Niemand kan er omheen: Vlaanderen – als collectieve entiteit met een eigen identiteit – bestaat. 

Impliceert deze vaststelling echter meteen dat een Belgische staat overbodig, of zelfs een bedreiging is? Nee. Zij die het tegendeel beweren stellen een politieke daad. Immers, indien elke identiteit een constructie is (iets dat Bart De Wever niet ontkent), lijkt de keuze tussen de ene en de andere identiteit op het eerste zicht vrij arbitrair. Waarom onze kar achter het Vlaamse en niet het Belgische paard spannen? De motivatie is politiek en niet zozeer cultureel. 

Het is niet toevallig dat er vandaag de dag een sterke correlatie bestaat tussen een rechts gedachtegoed en een pro-Vlaams discours. Het Vlaams Belang staat symbool voor deze correlatie, maar heeft er geen exclusief recht op. Ook rechts-liberale partijen zoals LDD voerden in het nabije verleden een Vlaamse koers en vandaag staat de N-VA – naast haar Vlaamse lijn – ook voor een conservatief waardenpatroon en een socio-economisch beleid dat prioriteit geeft aan ondernemingen boven sociale uitgaven (dat Bart De Wever goede vrienden is met Theodor Dalrymple, en zich in zijn politiek gedachtegoed sterk inspireert op Edmund Burke, is dan ook geen verrassing). 

Kijken we dan naar de machtsverhoudingen tussen links en rechts in de twee landsdelen en we zien een Vlaanderen dat overweldigend rechts stemt en een Franstalig België dat overwegend links stemt. Vlaamse partijen die zich rechts situeren van het politieke centrum hebben met andere woorden een electoraal belang in het voeren van een Vlaamse lijn. Omgekeerd zien we dat linkse partijen – vooral Groen – vaker de Belgische kaart spelen, omdat hun natuurlijke bondgenoten zich aan de andere kant van de taalgrens bevinden. 

Al het voorgaande lijkt eerder evident. Toch is het merkwaardig dat het argument zo zelden gearticuleerd wordt. Linkse partijen in Vlaanderen (om de sp.a niet bij naam te noemen) slagen er niet in om het Vlaamse discours – dat ondertussen alomtegenwoordig is – tegen te spreken. Waarom is de sp.a bang om niet harder tegen het Vlaams-nationalistische discours in te gaan? Is het uit angst om de eigen achterban te verliezen? Is het uit angst voor een electoraat waarvan de grondstroom eerder rechts lijkt te zijnn?

Zelfs indien dit laatste punt het geval is, kunnen linkse partijen er enkel bij winnen door tegen het Vlaamse discours in te gaan. Een linkse kiezer is niet geïnteresseerd in een wij-zij verhaal en gaat in plaats daarvan op zoek naar een partij die pleit voor solidariteit. Partijen zoals de sp.a verliezen vandaag kiezers omdat zij meeheulen met het Vlaamse discours – een discours dat haaks staat op het linkse gedachtegoed.

Het resultaat van al dit politiek gewoel is een België waarvan de poten steeds verder vanonderuit gezaagd worden. Een Belgische identiteit bestaat in Vlaanderen nog maar amper, wat op zijn beurt de legitimiteit van elke federale regering ondermijnt. De N-VA is bijzonder succesvol in haar poging om België te doen ‘verdampen’. Vanuit de Vlaamse regering voert zij een politiek van confrontatie met de federale overheid (waar zij uiteraard zelf niet in zit), en in het publieke debat slaagt zij erin de ‘tweevolkeren één land’-thesis algemene ingang te doen vinden.

En de andere partijen? Die kijken als een verzameling konijnen naar een lichtbak.